Sa dinami-dami ng mga nasulat ko hinggil sa wika mula noong dekada 60, maaaring nakapaglathala na ako ng pagkatig sa mga guro na isang sagabal sa wastong pagtuturo ng wika (Filipino man o Ingles) ang tinatawag na Taglish. (May nagsabi sa akin na si Tony Velasquez ng Kenkoy ang umimbento ng “Taglish” at “Engalog.” Taglish daw kapag nananaig ang Tagalog at Engalog kapag higit na pinaiiral ang Ingles.) Dahil sa gayong haka, maaaring nasabi ko rin na masamâ ang Taglish. 

Marami pa rin akong alinlangan sa Taglish.  

Gayunman, hindi ko sasawatain ang pagpasok ng Taglish sa kumbersasyon at kahit na sa mga dagliang sulat. Masyadong purista ang mga gurong nais magbawal sa Taglish sa kanilang klase. Hindi nila iniisip ang realidad, lalo na sa kasalukuyang problema ng mga mag-aaral. Hindi nila matanggap ang katotohanan na malakíng bahagi ng karanasang pang-araw-araw ng mag-aaral ngayon ang paggamit ng Ingles kahit sa pagbása lámang ng mga bilbord at karatula sa lansangan, pagbása ng de-látang pagkain at inúmin, panonood ng TV (lalo’t cable TV), pakikinig ng radyo. Dahil dito, marami sa kanilang iniisip ang nása Ingles. U-Turn, PedXing, Exit, Open, Tsanel, Mall, Text, Klerk, Kard. O kaaway bílang pangunahin ng mga bagay na naranasan din nila sa Filipino, “Noodles” o “pansit”? “Titser” o “guro”? “Dog” o “aso”? “Car” o “kotse”? 

Hinahangaan ko sa bagay na ito ang mga lingguwistasero, lalo na sa UP, na nakipaglaban para kilalanin ang gawaing ito bílang bahagi lámang ng katotohanan sa ating panahon. Dapat nating tanggapin ang katotohanan na hindi naman totoong lumaya ang Filipinas sa Estados Unidos noong ideklara ang pambansang kasarinlan sa Luneta. Umalis lámang ang mga pinunòng Amerikano sa ating bansa ngunit nananatili ang impluwensiyang Amerikano sa lahat ng aspekto ng ating búhay. Ang tingin ko nga, hábang tumatagal, higit táyong nararahuyo sa bighani ng kulturang Amerikano, at siyempre pa, ng Ingles bílang wika ng globalisasyon. Sinusuot na ng Ingles kahit ang dila ng kanto boy (tingnan pa ang naghalong Espanyol at Ingles sa “kanto boy”!) kayâ’t kung noong bago magkadigma ay wala pang sandaang salita mula Ingles ang palasak, daan-daan ngayon ang lumalaganap taon-taon.

 Ang pagtanggap sa katotohanang ito ay hindi isang pagsusuko sa pangunahing papel ng Filipino sa paaralan. Pagyukod ito sa praktikalidad. Bukod pa, pagtanggap ito sa simulain ng panghihiram bílang isang magaan at magandang paraan ng pagpapayaman sa ating katutubong wika. Dapat nating isipin na napakaraming makabagong bagay at konsepto ang sadyang nagmumula ngayon sa Kanluran at mabilis nating naipapasok sa ating búhay ang naturang makabagong bagay at konsepto sa pamamagitan ng paghiram sa mga pangalang nito sa Ingles. Ano ba ang ipapalit natin sa computer, internet, o kahit bolpen? Maganda ang “bantayog” o “balikbayan” ngunit gaano kayâ kabilis makalilikha ng ganito ang ating mga manunulat at tagasalin upang maagapan ang dumadagsang banyaga at modernong teknolohiya.

 Nagaganap ngayon sa pamamagitan ng Ingles ang pagpasok noon ng libo-libong salita at idyomang Espanyol sa loob ng tatlong dantaon ng pananakop.

 Sa kabila nito, naniniwala pa rin akong dapat disiplinahin ang Taglish sa loob ng klase. Kung bagá, dapat gamitan ng preno. Ipaliwanag sa mag-aaral ang kabuluhan ng panghihiram upang yumaman ang kanilang wika’t isipan. Upang kaugnay nito’y linawin din sa kanila ang masamâng bisà ng walang-pakundangang paggamit ng salitâ’t praseng Ingles. Iba ang malikhain at pihikang panghihiram kaysa pikitmatang panggagaya. Yumayaman ang Filipino kung idagdag ang “titser” bílang singkahulugan ng “guro” at “maestra/maestro.” Subalit nalulugi ang Filipino kung igigiit na “titser” lámang ang gamítin ng lahat, dahil ito ang popular, at kahit hinggil sa paaralan noong panahon ni Rizal, upang balang araw ay malimot na ng madla ang “guro” at “maestra/maestro.” Marahil din, tatanggapin ng mga probinsiyano sa daratíng na mga araw ang ekspresyong “actually” sa bukana ng bawat pangungusap. Ngunit kawawa naman sila kung pipiliting magsalita ng “Actually, bright naman siya. Wala lang chance mag-show ng talent niya.”

 Mahalaga ang gampanin ng guro sa sinasabi kong pagdisiplina. Siya mismo ang kailangang maging modelo sa paggamit ng kanais-nais na Filipino sa loob ng klase, at siya rin ang makapagluluwag o makapaghihigpit sa uri ng Taglish na ipahihintulot sa loob ng klase. Kapag labis siyang naghigpit, lilitaw siyang purista. Kapag labis siyang nagluwag, magiging kasangkapan siya sa higit pang pangingibabaw ng Taglish sa hanay ng mga kabataan. Paano magluluwag at paano maghihigpit? Dapat itong paglaanan ng masusuing diskusyon ng mga guro’t eksperto sa Filipino.

Ang higit ngayong bukal ng aking alinlangan ay ang kamulatang nagsusulong sa Taglish.

 Nasabi ko na rin yata noon na sintomas ng katamaran ang Taglish, ng kawalan ng sikap túngo sa higit na masinop na wika ng pahayag. Na sintomas ito ng kawalan ng malasákit upang patúloy na buháyin sa ating dila ang batayang bokabularyo ng ating nililinang na wikang pambansa. Na sintomas din ito ng kawalan ng lingap sa kasaysayan. At magkakaugnay ang mga naturang sintomas. 

Nais ko pang idagdag ngayon ang sospetsa hinggil sa uri ng karunungang ipinapanukala at pinalalaganap ng kamulatang nagsusulong sa Taglish. Una, isang kamulatan ito na sa isang bandá’y may mahinàng pagkaunawa bukod sa totoong may mababàng pagtingin sa karunungang taglay ng wikang Filipino. Kayâ alinsunod sa kamulatang Taglish, hindi lámang minomodernisa ng Ingles ang Filipino. Isinasanib din ng Ingles sa Filipino ang karunungang hindi kailanman maaabot ng Filipino kung wala ang Ingles. Sa gayon, at ikalawa, naniniwala ang kamulatang Taglish na Ingles lámang ang tangi at katangi-tanging wika ng karunungan. Ikatlo, wala itong tiwala sa karunungang nakapahayag sa Filipino. 

Ang kamulatang Taglish ay isa lámang manipestasyon ng kaisipang kolonyal sa hanay ng mga edukado’t mariwasa sa ating lipunan. Ginagamit nitong balatkayo ang Taglish upang patúloy na maliitin ang pagsisikap na linángin at palaganapin ang isang wikang pambansa batay sa katutubong wika. Mistulang bentot ang Taglish upang ipahiwatig ang kabuluhan ng Ingles sa modernisasyon, upang silawin at bighaniin ang nakararaming mangmang at maralita sa alindog ng Ingles bílang palamuti sa kanilang sariling wika. Upang palitawin itong “mas magaang na pampalit” sa lagi nitong idinadaing na “mahirap bigkasin” dahil “mahahabà at nakabubulol” at kayâ “mahirap unawain” na mga katutubong salita sa Filipino. Na para bang ang bokabularyo ng mataas na karunungan sa Ingles ay lagi ngang monosilabiko. Na para bang napakadali ngang basahin at bigkasin ang kahit ordinaryong salita sa Ingles. Ngunit sa bisà ng tinig nitong awtoritatibo dahil tinitingalang mayaman at nakapag-aral, nagiging lehitimo ang lahat ng mga naturang argumento ng kamulatang Taglish, inuulit-ulit ng mga peryodistang Inglesero, at pinaniniwalaan hábang lumalaon ng kahit mga dukha—lalo’t kailangan nilang maniwala na higit nilang kailangan ang Ingles upang mabúhay. 

Malaki din ang sospetsa ko na totoo na ngayong naniniwala ang kamulatang Taglsih sa pinalaganap nitong argumento laban sa Filipino. Ang ibig sabihin, hindi ito mangingiming impagmalakí ang “madali nitong pagkatuto ng Ingles” upang maging halimbawa ng 99% ng sambayanang Filipino na itinuturing lámang nitong bobo o mahina ang titser kayâ hindi makapagsalita ng mahusay na Ingles. Lagi nitong ipaghihimagsik ang pagdurusang pinagdaanan upang maunawaan ang halimbawa’y “kapansanan” na kung bakit iginigiit diumano bílang salin ng disability gayong sa paniwala nito’y sapat na ang alam nitong “depekto.” Hindi nito alam na orihinal at hindi salin ng disability ang “kapansanan.” Hindi rin nito alam na iba ang disability sa defect. At maririmarim lalo ito kapag narinig na “pinsala” ang higit na katumbas ng defect. Ayaw nitong maging eksakto ang Filipino ngunit pinagtatawanan nito ang diumano’y kawalan ng precise at teknikal na bokabularyo ng wikang pambansa. 

Ang higit kong ikinababalisa sa kamulatang Taglish ay ang kawalan nito ng kakayahang tumuklas ng sarili’t awtentikong karunungan. Sapagkat lagi itong umaasa sa karunungang dulot ng wikang Ingles, nagiging dalubhasa itong tagapagpaliwanag at interpreter, at nasisiyahan na sa gayong tungkulin. Magandang basahin ang mga tesis at disertasyon ng ating mga iskolar kahit sa Unibersidad ng Pilipinas, at surrin kung paanong nagiging sangkalan ng katakot-takot na talababâ ay mahahabàng listáhan ng sanggunian upang patunayan ang pangalawahin o kahit pangatluhing uri ng kaisipang nilalamán ng pag-aaral. Magandang pakinggang magpanayam ang ating mga propesor at kritiko upang ipaliwanag ang kanilang interpretasyon sa teorya o pamamaraan ng kanilang paborito’t hinahangaang teoretisyan sa Kanluran. 

Dito ko nais usigin ang mga mga lingguwistaserong taga-UP na hayagang propeta ng Taglish bílang isang kailangang sangkap ng wikang pambansa. Hindi kayâ pinaglalaruan lámang nila ang wikang Filipino at ang mga alagad ng wika dahil sa taglay nilang doktorado sa lingguwistika? Hindi kayâ ikinikubli lámang nila sa kanilang pagsusulong ng Taglish ang totoong kamangmangan nila sa wikang Tagalog na batayan ng Filipino? Kayâ palá malimit na nása Ingles ang kanilang sulatín? At kayâ palá kailangang ipakilála nila ang maestrong banyaga sa bawat munting kurong ipalathala nila hinggil sa ating wika? 

Sa maikling salita, may haka ako na isang hadlang sa pagtuklas ng orihinal at totoong karunungan ang kamulatang Taglish. Isa rin itong makinasyon upang mapigil ang paglinang natin sa wikang Filipino bílang wika ng karunungang Filipino. Sana, marumi lang ang isip ko.